turan_dunyasi
Mart ayının sərin bir səhərində Azərbaycanın paytaxtında küçələr lalə və qızılgül dəstələri ilə dolur, ölkə isə Beynəlxalq Qadınlar Gününü qeyd etməyə hazırlaşır. Rəsmi çıxışlarda qadınlar mədəniyyətin və ailənin qoruyucuları kimi təriflənir, televiziya proqramlarında isə onların cəmiyyətə verdiyi töhfələr vurğulanır.
Lakin bayram ovqatının arxasında daha mürəkkəb bir reallıq dayanır. Müasir Azərbaycanda qadınlar paradoksal vəziyyətdədirlər: onlar yüksək təhsillidirlər və demoqrafik baxımdan üstünlük təşkil edirlər, lakin eyni zamanda davamlı iqtisadi, siyasi və sosial maneələrlə üzləşirlər.
Rəsmi statistikaya görə, Azərbaycanda yaşayan 10,4 milyon əhalinin təxminən 5,3 milyonunu qadınlar təşkil edir ki, bu da əhalinin yarıdan bir qədər çoxudur. Təkcə bu demoqrafik göstərici onların ölkənin sosial-iqtisadi gələcəyində əsas rol oynadığını göstərir.
Lakin rəqəmlər hekayənin yalnız bir hissəsini izah edir.
Erkən islahatların irsi
Tarixən Azərbaycan qadın hüquqları sahəsində regionun öncül ölkələrindən biri kimi təqdim olunub.
1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qadınlara səsvermə hüququ verərək bunu edən ilk müsəlman çoxluqlu ölkə olub. Bu qərar bir çox Qərb ölkələrində, o cümlədən ABŞ-da həyata keçirilən oxşar islahatlardan daha əvvəl qəbul edilib.
Bu islahat ənənəsinin kökləri daha qədim dövrlərə gedib çıxır. XIX əsrin sonlarında Mirzə Fətəli Axundzadə və Həsən bəy Zərdabi kimi ziyalılar qadın təhsilinin sosial tərəqqi üçün vacib olduğunu vurğulayıblar.
1901-ci ildə neft sənayeçisi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Bakıda ilk müsəlman qız məktəbini maliyyələşdirməsi qadınların təhsil imkanlarının genişlənməsi baxımından mühüm hadisə olub.
Ona aid edilən məşhur fikir belədir: “Bir oğlanı oxutmaq bir insanı oxutmaqdır, bir qızı oxutmaq isə bir ailəni oxutmaqdır.”
Sovet dövründə qadınlar kütləvi şəkildə universitetlərə, zavodlara və müxtəlif peşə sahələrinə daxil olublar. Savadlılıq sürətlə artıb və qadınlar təhsil, elm və tibb sahələrində mühüm rol oynamağa başladılar. Lakin tarixçilər qeyd edirlər ki, bərabərlik çox vaxt daha çox institusional xarakter daşıyırdı və qadınlar nadir hallarda qərar qəbuletmə prosesinin ən yüksək səviyyələrinə yüksəlirdilər.
Hakimiyyətsiz təhsil
Bu gün Azərbaycan qadınları ölkənin ən təhsilli sosial qruplarından biridir.
Bir çox universitetlərdə tələbələrin yarıdan çoxunu qadınlar təşkil edir və işləyən qadınların təxminən 17,3 faizi ali təhsillidir ki, bu göstərici kişilərdən bir qədər yüksəkdir.
Lakin bu akademik uğur tam şəkildə iqtisadi bərabərliyə çevrilməyib.
Qadınlar Azərbaycanın iqtisadi fəal əhalisinin təxminən 48 faizini təşkil etsə də, onlar əsasən təhsil, səhiyyə və dövlət xidmətləri kimi ənənəvi olaraq daha aşağı maaşlı sahələrdə çalışırlar. Energetika, tikinti və ağır sənaye kimi yüksək maaşlı sahələrdə isə kişilər üstünlük təşkil edir.
Bu qeyri-bərabərlik əməkhaqqı səviyyəsində də özünü göstərir.
2024-cü ildə qadınların orta aylıq əməkhaqqı təxminən 791 manat, kişilərin isə 1159 manat olub. Bu isə qadınların kişilərin qazancının təxminən 68 faizini əldə etdiyini göstərir.
İqtisadçılar bunu əmək bazarında gender üzrə sektor ayrımı kimi xarakterizə edirlər.
Demoqrafik dönüş nöqtəsi
Azərbaycanın demoqrafik strukturu da qadınların sosial əhəmiyyətinin artdığını göstərir.
Uşaqlıq dövründə oğlanların sayı qızlardan bir qədər çox olsa da, 30 yaşdan sonra qadınların sayı artır. Bunun əsas səbəbi qadınların orta ömür uzunluğunun daha yüksək olmasıdır. 60 yaşdan yuxarı əhali arasında qadınların payı 57 faiz, 80 yaşdan yuxarı qrupda isə 67 faizdir.
Eyni zamanda demoqraflar narahatedici bir tendensiyaya diqqət çəkirlər: doğum səviyyəsinin azalması.
Ölkədə ümumi doğum əmsalı təxminən 1,6–1,7 uşaq səviyyəsinə düşüb ki, bu da əhalinin uzunmüddətli sabitliyi üçün tələb olunan 2,1 göstəricisindən aşağıdır.
Bu arada boşanma səviyyəsi də tədricən artır, xüsusilə nikahın ilk beş ili ərzində. Boşanmaların ən yüksək göstəricisi 25–29 yaşlı qadınlar arasında müşahidə olunur ki, bu da daha geniş sosial və iqtisadi dəyişiklikləri əks etdirir.
Məhdud siyasi təmsilçilik
Demoqrafik bərabərliyə baxmayaraq, qadınlar milli siyasətdə hələ də kifayət qədər təmsil olunmur.
Azərbaycan parlamenti olan Milli Məclisdə 125 deputatdan 27-si qadındır ki, bu da təxminən 21 faizdir və dünya üzrə orta göstərici olan 26 faizdən aşağıdır.
Hökumət strukturlarında qadınların rəhbər vəzifələrdə payı cəmi 10–12 faiz civarındadır və adətən Nazirlər Kabinetində yalnız bir və ya iki qadın təmsil olunur.
Yerli idarəetmədə vəziyyət bir qədər fərqlidir. Bələdiyyələrdə qadınların payı təxminən 35–38 faizdir ki, bu da yerli səviyyədə daha aktiv iştirakın olduğunu göstərir.
Davam edən sosial problemlər
Hüquq müdafiəçiləri bildirirlər ki, Azərbaycanda qadın hüquqlarına təsir edən bir sıra struktur problemlər hələ də qalmaqdadır. Bunlara əməkhaqqı qeyri-bərabərliyi, məişət zorakılığı və rəhbər vəzifələrə məhdud çıxış daxildir.
Hüquq müdafiəçisi Zibeydə Sadıqova qeyd edir ki, mövcud hüquqi mexanizmlərə baxmayaraq, məişət zorakılığı qadınların üzləşdiyi ən ciddi problemlərdən biri olaraq qalır.
Boşanma da xüsusilə aliment ödənişlərinin təmin olunmasının çətin olduğu hallarda qadınlar üçün maliyyə həssaslığı yarada bilər.
Siyasi psixoloq Samirə Qasımlı isə hesab edir ki, müstəqil vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının zəifləməsi qadın hüquqları və ümumilikdə insan hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində fəaliyyət göstərən institutların sayını azaldıb.
Jurnalistika və ictimai sözün qiyməti
Digər həssas məsələ müstəqil mediada çalışan qadınların vəziyyəti ilə bağlıdır.
Son illərdə araşdırma jurnalistikası ilə məşğul olan bəzi müstəqil media nümayəndələri, o cümlədən Sevinc Vaqifqızı, Nərgiz Absalamova, Elnarə Qasımova, Aynur Qənbərova (Elgünəş), Aytac Əhmədova (Tapdıq), Xəyalə Ağayeva, Aysel Umudova, Fatimə Mövlamlı, Ülviyyə Quliyeva (Ülviyyə Əli) media təşkilatlarına qarşı açılmış cinayət işləri çərçivəsində həbs olunublar.
Hakimiyyət bu işlərin maliyyə və hüquqi pozuntularla bağlı olduğunu bildirir. Jurnalistlərin tərəfdarları isə həbslərin müstəqil mediaya təzyiqlərin bir hissəsi olduğunu iddia edirlər.
Bir çox müşahidəçilər üçün bu həbslər qadınların nailiyyətlərinin qeyd olunduğu günə kölgə salıb. Peşəsi ictimai söz və araşdırma ilə bağlı olan qadın jurnalistlərin həbsdə olması həm yerli, həm də beynəlxalq hüquq müdafiəçiləri arasında narahatlıq doğurub.
Cəmiyyətin qadınların töhfəsini qeyd etdiyi bir gündə həmin səslərin bəzilərinin olmaması ölkənin jurnalist ictimaiyyəti tərəfindən xüsusilə kəskin hiss olunur.
Ənənə ilə dəyişiklik arasında
Bir çox azərbaycanlı qadın üçün həyat hələ də ənənə ilə modernləşmə arasında formalaşır.
Patriarxal gözləntilər ailə həyatına və liderlik imkanlarına təsir göstərməkdə davam edir. Qeyri-rəsmi məşğulluq və iqtisadi asılılıq bəzi sahələrdə hələ də problem olaraq qalır.
Eyni zamanda qadınlar getdikcə daha çox sahibkarlıq, akademik fəaliyyət və peşə sahələrində rəhbər mövqelərə yüksəlirlər. Gender bərabərliyi ilə bağlı ictimai müzakirələr xüsusilə gənc nəsil arasında daha görünən xarakter alır.
Simvolik gün və daha böyük sual
Prezident İlham Əliyev ölkə qadınlarını təbrik edərək onların milli mədəniyyətin qorunmasında və gələcək nəsillərin tərbiyəsində rolunu yüksək qiymətləndirib.
Bu mesaj Azərbaycan ictimai diskursunda tanış bir mövzunu əks etdirir: qadınlar ailənin mənəvi dayağı və eyni zamanda milli inkişafın fəal iştirakçıları kimi təqdim olunur.
Lakin daha böyük bir sual qalır: simvolik tanınma daha dərin struktur dəyişikliklərinə gətirib çıxaracaqmı?
Azərbaycanın tarixi göstərir ki, qadın hüquqları sahəsində irəliləyiş bəzən gözləniləndən daha tez baş verib. Bu ənənənin yaxın onilliklərdə davam edib-etməməsi təkcə gender bərabərliyinə deyil, həm də ölkənin ümumi modernləşmə yoluna təsir göstərə bilər.
