Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi, çox vaxt, sərt siyasi sərhədlər və milli dövlətçilik prinsipləri üzərində qurulur. Lakin Firdovsi Ələkbərovun “Turan dünyası” adlı əsərində irəli sürülən fikirlər bu ənənəvi qavrayışa meydan oxuyaraq, coğrafiyanı yenidən – bu dəfə mədəniyyət və mənəvi irs prizmasından – dərk etməyə çağırır. Müəllifin araşdırması göstərir ki, xalqları bir-birinə bağlayan əsas amil qanunvericilik aktları və ya dövlət müqavilələri deyil, əsrlərin yaddaşında qorunan ortaq dastanlar, ahəngdar musiqi, dil qohumluğu və tarixi yaddaşdır.
Əsərdə Turan anlayışı dar mənada coğrafi termin olmaqdan çıxaraq, geniş bir mədəni sivilizasiya məkanına çevrilir. Bu məkan Azərbaycan və Türkiyədən başlayaraq Macarıstana qədər uzanan səkkiz müstəqil dövlətin ərazisini əhatə edir. Maraqlıdır ki, bu dövlətlər arasında bugünkü siyasi ittifaqlardan daha dərin və qədim bir bağ mövcuddur. Məhz bu bağ, “bir dövlət, bir millət” klassik formulunu sual altına qoyur: millət, mütləq şəkildə dövlət sərhədləri ilə üst-üstə düşmək məcburiyyətində deyil; o, eyni zamanda, ortaq mənşə şüuru ətrafında birləşən, lakin müxtəlif siyasi strukturlarda yaşayan xalqların birliyi ola bilər.
Müəllifin diqqət çəkdiyi ən mühüm məqamlardan biri, mədəni landşaftın siyasi xəritələrdən daha davamlı olmasıdır. Tarix boyu dəyişən sərhədlər, dağılan və qurulan imperiyalar, müvəqqəti müqavilələr – bütün bunlar insanların gündəlik həyatında, dilində, inancında, nəğmələrində əksini tapa bilməyib. Lakin “Kitabi-Dədə Qorqud” boyları, aşıq musiqisi, ortaq mifologiya və epik qəhrəmanlıq dastanları nəsildən-nəslə ötürülərək bu günə qədər gəlib çatmışdır. Firdovsi Ələkbərov məhz bu elementi vurğulayır: əsl sərhədlər dağlar və çaylar boyunca deyil, insanların ruhunda, onların özünüdərk etikasında çəkilir. Və bu sərhədlər dəyişkən siyasi konjunkturadan qat-qat möhkəmdir.
Tədqiqat, həmçinin, Turan ideyasının sadəcə keçmişə nostalji bir baxış olmadığını, əksinə, müasir dövlət başçılarının fəaliyyətində də öz əksini tapdığını göstərir. Bu, türk dövlətləri arasında son illərdə getdikcə güclənən iqtisadi, siyasi və mədəni əməkdaşlıq platformalarında, ortaq təhsil proqramlarında və birgə mədəni layihələrdə özünü büruzə verir. Beləliklə, “Turan dünyası” anlayışı həm tarixi köklərə bağlanır, həm də gələcəyə yönəlmiş bir perspektiv təklif edir: müasir dünyada süni şəkildə qurulmuş maneələri aşan, insanları ortaq dəyərlər ətrafında birləşdirən yeni inteqrasiya modelləri mümkündür.
Sonda Firdovsi Ələkbərovun əsəri oxucunu mühüm bir intellektual çağırışla üz-üzə qoyur: dünyaya baxarkən gözümüzün qarşısındakı rəsmi xəritələrdən daha dərinə, insan təfəkkürünün və mədəniyyətinin toxunulmaz qatlarına nüfuz etməyə çalışaq. Çünki, məhz bu qatlarda yaşayan irs, insanlar arasında əsl qardaşlığı, dostluğu və qarşılıqlı anlaşmanı təmin edən əsas amildir. Siyasi sərhədlər gəlir-gedər, lakin “Turan” kimi mədəni coğrafiyalar əbədidir. Bu mənada, məqalənin əsas ideyası ondan ibarətdir ki, həqiqi vətən, pasportda yazılan ölkə deyil, insanın özünü mənsub hiss etdiyi böyük mədəni məkandır – sərhədlərdən kənar bir vətəndir.
About the Author
