Xalqımızın musiqi alətləri zənginliyi və müxtəlifliyi ilə seçilir. Onların bir çoxu qədim dövrlərdə hazırlanmış və əsrlər boyu təkmilləşdirilmişdir. Qobustan yaxınlığındakı 6000 illik “Davalçı daşı” qayaüstü rəsmləri əcdadlarımız tərəfindən zərb aləti kimi istifadə edilmişdir. Azərbaycanda arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan əşyalar üzərində həkk olunmuş müxtəlif musiqi alətləri onların qədimliyindən xəbər verir. Maddi mədəni sərvətlər, klassik şairlərimizin əsərləri, musiqi mütəxəssislərinin kitabçaları, orta əsrlər rəssamlarının miniatürləri, divar rəsmləri, ölkəmizə səyahət edən səyyahların gündəlikləri, muzey kolleksiyaları ilə idarə olunan maddi mədəni sərvətlər, demək olar ki, 90-a yaxın musiqi alətindən istifadə edilmişdir. Müasir təsnifatın əsasını təşkil edən səs mənbəyinə görə onlar 5 qrupa bölünür: simli, nəfəsli, zərb alətləri, öz-özünə səslənən. Bu təsnifata uyğun olaraq, Azərbaycanda yayılmış alətlərdən 32-si (26-sı aralıqla, 4-ü kamanla, 2-si düymə ilə çalınan) simli, 23-ü nəfəsli, 16-sı zərb alətləri, 17-si öz-özünə səslənəndir.
Üzeyir Hacıbəyovun “Şərq musiqisinin öyrənilməsinin genişləndirilməsində ən vacib alət” olan tar, onun “ən gözəl melodik alət” hesab etdiyi kamança, aşıqların “dostu” olan saz, 
Füzulinin “sirr qutusu” ilə müqayisə etdiyi qanun, öz dövründə bütün alətlərin “kralı” olan ud hazırda ən populyar simli alətlərdir.
Azərbaycan xalqının ən mükəmməl alətlərindən biri olan tar, vasitəçi ilə çalınır. Tar tut, qoz və armud ağaclarından, gövdəsinin açıq tərəfi isə mal-qaranın ürək pərdəsindən hazırlanır. Simləri müxtəlif qalınlıqda və tərkibdə olur.
Uzun inkişaf yolu keçmiş tar XI əsrdə Baba Tahir və Qətran Təbrizinin şeirlərində xatırlanır. Tarın əsaslı şəkildə təkmilləşdirilməsi mahir tar ifaçısı Mirzə Sadıq Əsədin adı ilə bağlıdır. Ondan əvvəl tarın 5 simi var idi. O, kök və halqa simləri əlavə etmiş, 22 pərdə saxlamış, onların yerini müəyyən etmiş, köklənməni gücləndirmək üçün “daxili qolu” gövdəyə sıxmışdır. Yüngülləşən tar əvvəlki kimi dizdə deyil, sinədə tutulurdu. Beləliklə, tarın texniki imkanları genişlənmişdir. Qısa müddət ərzində Mirzə Əsədin tarı “Azərbaycan tarı” adı ilə Azərbaycanın hüdudlarından kənarda da məşhurlaşmışdır.
Böyük və kiçik kasalara bölünən tarın gövdəsi yuxarıdan səkkiz rəqəmini xatırladır. Barmaq lövhəsinə 22 pərdə birləşdirilib. Alətdə ağ (polad qarışığı ilə metaldan hazırlanmış), sarı (bürünc) və qırmızı (qırmızı və ya sarımtıl bürünc simlə örtülmüş ağ simlər) adlanan 11 metal sim var. Ən aşağı hissədə 2 qoşa sim (ağ və sarı) əsas simlərdir, çünki melodiya səsi onlar tərəfindən istehsal olunur. Onlardan sonra qoşa qırmızı (bəzən sarı) və ağ (sarı ilə də əvəz edilə bilər) simlərdən ibarət kök simlər gəlir və onların üstündə qalın qırmızı-bas kök, kök sim var. Kök simlərinin üstündə 2 cüt ağ halqa sim var. Əsas və halqa simlər yuxarıdakı 6 böyük kök sancağına, kök simlər isə kiçik kök sancaqlarına bağlanır. Qoşa ağ, sarı və halqa simlər daimi kökə malikdir. 3 kök sim muğam və ya bəstəkarlıq ləvazımından asılı olaraq müxtəlif ucalığa köklənir. İfa zamanı vasitəçi müxtəlif üsullarla istifadə olunur.
Qədim dövrlərdə kamançanın simi, uzun barmaqlığı və ayağı var idi. İndi onun 4 simi var, üçüncü və dördüncü bas simləri mis və tunc məftillərlə örtülmüşdür. Simlər zoğal ağacından hazırlanmış, bir az əyilmiş açar formasında yay və ucunda at tükü ilə çalınır. Əsasən qoz ağacından hazırlanmış top şəkilli qabdan, dairəvi barmaqlıqdan və onları birləşdirən və qabdan keçən “tüpürcək” adlanan dəmir dalğadan ibarətdir. Qabın açıq tərəfi nərə balığı dərisi ilə örtülmüşdür. Xərəyik maili vəziyyətdə onun üzərinə qoyulur. Xərəyə əsaslanan simlərin bir ucu tüpürcəkdəki qarmaqlara, digər ucları isə barmaqlığın yuxarı tərəfindəki kök sancaqlarına bağlanır.
İnkişafı aşıq sənəti ilə sıx bağlı olan saz, tazana (vasitəçi) ilə ifa olunur. Klassik şairlərin və aşıqların şeirlərində tez-tez xatırlanır. İbtidai sazın kiçik bir kasası və 2-3 simi var idi. Aşıq musiqisi zamanı sazın ölçüləri böyüdülmüş, simlərin və pərdələrin sayı artırılmışdır. Armud formalı dərin kasa saz 9 tut ağacı zolağından hazırlanmışdır. Onun barmaqlığı qoz ağacından hazırlanmışdır. Sazın böyük və ya böyük (8-11 sim), orta (8-9 sim) və qısa (4-7 sim), qoltuqaltı kimi növləri var. Yaxın keçmişdə 1500 mm-lik, 12 simli major böyük və ya ana sazdan istifadə edilmişdir. Barmaqlığına 17-18 və daha çox pərdə bağlanmışdır. 3-4 aşağı sim yüksək tonda, 2-3 orta sim basda, 2-4 yuxarı sim isə müşayiət olunur. Yüksək tonlu və müşayiətli simlərin melodiyası daimi bir melodiyaya malikdir, bas simlərin melodiyası isə kompozisiyanın lad-harmoniyasına görə dəyişir.
Qanun iki tısbağa qabığı çubuğu ilə, hər iki əldə birdən və ya dırnaqlarla simləri dartmaqla dizlərdə çalınır. Vaxtilə Şərqdə, o cümlədən Azərbaycanda geniş yayılmışdı. Bir müddət unudulduqdan sonra, 50-ci illərin sonlarında orkestrlər onu yenidən çalmağa başladılar. Qanununun gövdəsi düzbucaqlı trapesiya formasındadır. Üzlük əsasən ağacdan hazırlanır, səthində rezonator dəlikləri var. Üzlüyün alt hissəsi dəri ilə örtülmüşdür və üzərinə taxta kurqan qoyulur. Metal və ya kaprondan hazırlanmış 72 sim kurqanın üzərinə çəkilir. Simlərin bir ucu gövdənin sağ mələk tərəfindəki dəliklərə, digər ucları isə taxta kökləmə sancaqlarına bağlanır. Aləti kökləyərkən kökləmə sancaqları xüsusi açarla vidalanır. Simlərin melodiyasını yarımton və ya yarımton etmək üçün kökləmə sancaqlarının yanında, simlərin altına bir və ya iki kiçik metal künc qoyulur.
Qartal lələyi ilə çalınan qədim musiqi alətlərindən biri olan Ud, ruslar tərəfindən “lyutnya”, almanlar tərəfindən “laot”, italyanlar tərəfindən “lyuto” adlandırılan “əl-ud” sözündən gəlir. X əsrə qədər udun 4 simi var idi, daha sonra beşinci sim əlavə edildi və səsi daha yüksək etmək üçün hər sim ikiqat artırıldı. Siciliya və İspaniyaya gətirilən ilk ud, orta əsrlərdə bütün Avropaya yayıldı. XVII-XVIII əsrlər udun intibah dövrü idi və tədricən populyarlığını itirərək yerini skripka və gitara verdi. Yalnız şərq ölkələrində üstünlüyünü qoruyub saxladı. İndiki ud, qoz ağacı dilimlərindən (20-yə qədər) hazırlanmış armud formalı kasadan, qısa ləhsiz barmaq lövhəsindən və arxaya ilgəkli üst hissədən ibarətdir. Taxta üzərində yaxşı səs təmin etmək üçün rezonator dəlikləri hazırlanır. Üzlüyün alt hissəsində simlərin birbaşa bağlandığı kurqan var. Onun 5 ikiqat simi var. Bəzən əlavə bir sim də bağlanır. 1-ci və 2-ci qoşa simlər bağırsaqlardan, digərləri isə metaldan hazırlanmışdır.
Zaqatala və Balakən rayonlarında geniş yayılmış cökə ağacından hazırlanmış 2 simli Dambur alətinin uzun gövdəsi qaşıq şəkilli olur. Qısa barmaq lövhəsinə 5 taxta pərdə bağlanır. Əvvəllər ipəkdən hazırlanmış metal simlər barmaqlarla səsləndirilir.
Orta əsrlərdə mediatorla çalınan simli alətlər daha çox məşhur idi. “Kitabi-Dədə Qorqud”a görə, qopuz indiki aşıqların əcdadları olan ozanların sevimli aləti idi. 2-3 simli qopuz saza çox oxşayırdı. Bərbətin uda bənzəyirdi və bir az daha böyük idi. Udun səsi digər alətlərin köklənməsi üçün əsas idi. Hazırda Orta Asiyada istifadə olunan Qaşqar lüt və tənbur Azərbaycanda məşhur idi. Tənburun dutar, setar, çartar, penctar, şeştar kimi növləri var idi. Hündür tənbur kimi olan 3 simli ozan qabı əsasən dəri ilə örtülürdü. Muğam ifaçısı Rzaəddin Şirvani tərəfindən icad edilən şeşxana uda çox oxşayırdı. Ud kimi alətlərdən biri də şeştay və 8-9 simli çeklər idi. Orta əsrlərdə Azərbaycanda geniş istifadə edilən çəng müğənnilərin, musiqiçilərin və şairlərin sevimli aləti idi. Qövsvari gövdəli çənglə yanaşı, xüsusi çubuqlarla səsləndirilən üçbucaqlı və dördbucaqlı formalı çəng və nücət də istifadə olunurdu. Görkəmli musiqi mütəxəssisi Səfiəddin Urməvi tərəfindən icad edilən nücə və muğnudan Azərbaycanda istifadə olunurdu. nücə çəng və qanun əsasında hazırlanırdı. Dördbucaqlı formalı alətin 81 simi var idi. 33 simli muğnu lüttaya çox oxşayırdı, lakin daha böyük idi. Trapesiyaya bənzər qutudan ibarət olan və çubuqlarla çalınan gövdəli 96 simli santur yaxın keçmişdə Azərbaycanda da istifadə olunurdu.
At tükündən hazırlanmış yayla çalınan alətlər arasında çəganə, çəganaq və keman Azərbaycanda məşhur idi. Armud formalı kasası və 2 və ya 3 simi olan çəganə dayağı ilə yerə söykənirdi. 3 simli çəganaq ələkə bənzər kasası var idi. Keman skripkanı xatırladırdı.
Əcdadlarımızın bizə miras qoyduğu qədim nəfəsli alətlərdən biri olan balaban Azərbaycanın hər yerində çalınır. Ksula Şimali və şimal-qərbi Azərbaycanda, yan tütəyi və tulum isə Naxçıvanda istifadə olunur.
Xalqımızın ən qədim musiqi alətlərindən biri olan zurnanın (Qara zurna da) Şəki bölgəsində gövdə uzunluğuna və səsinə görə 5 növü var idi: əsas və hazırda istifadə olunan orta-böyük, kiçik, orta və ayaq kiçik.
Zurna gövdədən (kötük, karxana), dalğa, düymə və çarxdan ibarətdir. Quru ərik ağacından hazırlanmış gövdənin səthində 8, arxasında isə 1 musiqi dəliyi var. 
Gövdənin diametri 6-cı dəlikdən böyüyən konus formasında olur. Geniş ayaqdakı dəlik həmişə açıq olur. Vəhşi söyüddən hazırlanmış çəngəlli maşa yuxarıdan gövdəyə yerləşdirilir. Bürünc və misdən hazırlanmış dalğa ona birləşdirilir. Qamış düymə dalğanın alt ucuna bağlanır. Sədəf və ya sümükdən hazırlanmış dairəvi “çarx” dalğaya birləşdirilir. İfa zamanı dodaq ona toxunur. İfadan sonra düymə bağlanır.
Yastı ağızlıq və yumşaq səsə görə tez-tez yastı balaban adlandırılan balaban, ərik ağacı, qamış, kurqan və qapaqdan ibarət gövdədən ibarətdir. Gövdənin səthində 8, arxa tərəfində isə səthdəki 1-ci və 2-ci dəliklərin (səs pərdəsinin) ortasında 1 dəlik var.
Fıf əsasən qamışdan hazırlanır. Silindr formalı gövdənin (uzunluğu 280-350 mm, diametri 20 mm) aşağı ucu bir az yonulmuş, başlığı əyri şəkildə kəsilmiş və içərisinə taxta qoyulmuşdur. Başlığın səthində səsi tənzimləmək üçün metal halqalı kvadrat formalı bir dəlik var. Gövdənin səthində 7, arxa tərəfində isə 1 dəlik var.
Düz silindrik, boş gövdədən ibarət olan ney ərik ağacından, xurma ağacından və ya misdən hazırlanır. Yaxşı səs təmin etmək üçün alətin yuxarı ucu bir az çeynənir. Gövdənin aşağı səthində 5-7, yuxarı hissədə isə arxa tərəfində 1 dəlik var.
Qalxan qarmonu (daha çox Azərbaycan və ya Şərq qarmonu kimi tanınır) və klarnet musiqiçilər tərəfindən geniş istifadə olunur.
Orta əsrlərdə Azərbaycanda məşhur olan nəfəsli alətlərə aşağıya doğru açılan uzun alət olan burğu, kifayət qədər böyük başlıqlı qısa buğ, müxtəlif uzunluqlu 8 borudan ibarət olan musiqar, aşağıya doğru açılan 2 m uzunluğunda kerenayi, uzun, düz borudan və bir az böyük başlıqlı nəfir, bükülmüş borulu qavdum, əyri nəfir növü olan şahnəfir, fifəyə bənzər mizmar, kəskin səsli nay daxildir. Müasir orqanın əcdadı olan Ərqan çoxsaylı borulardan düzəldilmiş və körüklərlə çalınmışdır. Yaxın keçmişdə fifənin ibtidai növü olan Sumsu, sumsu-balaban, quşabənzər burbuğ və kelenay (kələzurna) istifadə edilmişdir. Şapbır-balaban indi nadir hallarda çalınır.
Üzeyir Haybəyovun “ən incə zərb aləti” adlandırdığı Qaval, nağara, qoşanağara, dümbək hazırda çox məşhurdur.
Qaval dar, dairəvi taxta halqadan ibarətdir. Qavalın bir tərəfi açıq, digər tərəfi balıq dərisi ilə örtülmüşdür. Metal halqalar halqaya içəridən bərkidilir. Diametri 340-456 mm, eni 40-50 mm-dir. Qaval hər iki əlin ovucları və barmaqları dəri səthinin yan və ya mərkəzinə toxunmaqla, həmçinin aləti silkələməklə çalınır.
Ərik, qoz, tut və cökə ağaclarından hazırlanmış nağara silindrik çərçivəyə malikdir. Keçi dərisi ilə örtülmüş polad halqa hər iki tərəfə çarpaz fırlanan iplə dartılır. Gövdənin ölçüsünə görə müxtəlif adlar var: kos, kiçik növlə çalınan böyük nağara, qoltuq, əl nağarası, bala nağara. Böyük nağara 2 böcəklə, digərləri isə əllə və çubuqlarla çalınır.
Qoşanağara (dumbul, həmçinin dumbelek) eyni hündürlükdə, lakin müxtəlif ölçüdə və metalda olan 2 qoz, tut ağacından hazırlanmış gövdədən ibarətdir. Bu, fincanı xatırladır. Bədənin səthi ilə örtülmüş keçi, dəvə və ya atın dərisi vintli mexanizmlə dartılır. Çubuqların hər iki səthə ayrı-ayrılıqda, bir səthdə (mərkəzdə və yanlarda), bir-birinə və ya gövdəyə toxunması, ovucla səthə toxunması ilə müxtəlif səslər alınır.
Dümbənin kasa formalı gövdəsi əvvəllər gildən, indi isə əsasən ağacdan hazırlanırdı, enli səthi keçi dərisi ilə örtülür və qayış və ya vint mexanizmi ilə dartılır. Qaval kimi çalınan alətin hündürlüyü 350-400 mm-dir.
Çubuqlarla çalınan fincan şəkilli alət olan nağara orta əsrlərdə məşhur idi. Gövdəsi mis və ya bürüncdən hazırlanmış, açıq tərəfi canavar dərisi ilə örtülmüşdü. Ovçuluqda istifadə edilən kiçik növünə baraban-bas deyilirdi. Nağaradan böyük olan Kus, ucları əyri və ya parça ilə örtülmüş çubuqlar vasitəsilə çalınırdı. 2 böyük nağaradan ibarət olan cüft-kos adətən döyüşlərdə çalınırdı. Qaval müasir qavala bənzəyirdi. Onun kənarı boyunca 4-6 mis dairə bağlanırdı. Bəzən dairələr kənarın xarici və daxili tərəflərinə bağlanmış kiçik halqalarla əvəz olunurdu. Bu alət dairə adlanırdı. Məzhərin halqaları və zınqırovları bərkidilən geniş kənarı var idi. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında adı çəkilən Davul böyük nağaranı xatırladırdı. Təbirənin gövdəsinin diametri ortaya doğru kiçilirdi. Dumbulun kənarının hər iki tərəfi enli idi. Nağarazan birtərəfli nağaraya, duhul kimi uzunsov nağaraya bənzəyirdi.
Öz-özünə səslənən şaxşax, kaman, laqquti alətləri. Şahşax (çalpara) sapın yuxarı hissəsinə iplə bağlanmış 2 dəyirmi taxta lövhədən (qabdan) ibarətdir. Aləti sapdan silkələyərkən bir-birinə toxunan səslər eşidilir. Kamanın 400 mm-lik taxta hissəsi yay kimi əyridir. Metal lövhələr, halqalar və zənglər onun simdən hazırlanmış girişinə bərkidilir, ucları çubuğun uclarına birləşdirilir. Yallıbaşını silkələyərək və zərbələrlə rəqs ritmi saxlanılır. Laqquti müxtəlif ölçülü 2 taxta yastı şüadan ibarətdir. Uzun tərəfləri boyunca dərin rezonator çatları yonulmuşdur. Aləti çalmaq üçün 2 çubuqdan istifadə olunur.
Azərbaycanda sinc, dəray (əsasən hərbi yürüşlərdə), cərəs (miqrasiya zamanı rəqqaslar tərəfindən), bilərzik şəkilli xəlxal (rəqqaslar tərəfindən), zəng, qımro, kasə, ağız-qopuzu, zınqırov, çan, teşt, səfail, qaşıqek, zil kimi musiqi alətlərindən istifadə olunmuşdur.
Ənənəvi musiqi alətlərimiz müxtəlif musiqiçi qruplarını təşkil edir. Xanəndə, qavalçı, tarçı və kamançıdan ibarət muğam “triosu” olan Sazəndə, kiçik saz ifaçı qızlardan ibarət saz ifaçı qrupları, aşıqlar, nağara və zurnaçılar, balabançılar, damburçular, tulumçular, nağaraçılar çox məşhur idi.
Bəstəkarlarımızın tar, kaman, saz, qanun, balaban, zurna üçün konsert, sonata, pyes və digər əsərləri var.
Sənətşünaslıq namizədi, Əməkdar Artist Məcnun Kərimov baxımsız qalmış alətlərin bərpası və yenidən ansambllara daxil edilməsi üçün genişmiqyaslı tədqiqatlar aparmışdır. Rud, lüt, bərbət, çəng, qopuz, çoğur, çəğanə, Şirvanın tənburu, santur, nüzhe kimi bir sıra alətlər artıq bərpa edilmişdir. Sənətşünaslıq namizədi Abbasqulu Nəcəfov da bu missiyaya qoşulmuşdur. Bərpa edilmiş musiqi alətlərindən ansambl yaradılmışdır.
| Zərbə alətləri | ||
 |  |  |
| Qoltuqaltı baraban | Kiçik baraban | Böyük baraban (Kos) |
 |  |  |
| İkiqat baraban | Qaval | Baraban |
 |  | |
| Lagqutu barabanı | Dumbek barabanı | |
| Nəfəsli alətlər | ||
 |  |  |
| Ney-fleyta | Balaban | Zurna |
 |  |  |
| Tulum | Boru | Qarmon |
| Simli alətlər | ||
 | .jpg) |  |
| Qobuz | Çoğur | Çeqane |
.jpg) |  |  |
| Lüt | Bərbət | Şirvan tənburu |
 |  |  |
| Sentur | Çenq | Rud |
 |  |  |
| Saz | Qatran | Kamança |
 |  | |
| Kanon | Ud | |
About the Author
